آیا مرگ مرد است؟

نقدی بر جنسیت مرگ

Oline Sting  نوشته : الین استینگ

بر گردان : رباب محب

بر سر در کلیسا ی شمالی گوتنبرگ – جایی که من زندگی می کنم – جمله ای  حک شده است که نیازی به یادآوری و تذکر ندارد: «به مرگ بیندیش !»

مرگ در کابوس های کودکانه ام زن سیاه موی ِ لاغر اندامی بود که نگاهی خشک و بی روح داشت. می آمد و گردن مرا با دستان لاغر و کشیده اش می فشرد. فرار فایده ای نداشت. تند هم که می دویدم باز او به من می رسید.

اندکی  بعد – در دوران نو جوانی ام – که درباره عشق و مرگ رومانتیک فکر می کردم ، این صورت ترش و خشن ،

چهره ی نرمتری به خود گرفت.

من شعر ها و داستان های بسیاری در باره ی مرگ خوانده ام. کارین بویه ،  ادیت سودرگران  و استگنه لیوس را در   شعر های « زوال ، شتاب و این عروس محبوب ...    »                            

چرامرگ در هنر و ادبیات اروپای شمالی – از قرون وسطی به بعد – همواره در شمایل مرد تصویر شده است ؟ یا چرا در حواشی  مدیترانه و فرهنگ اسلامی مرگ چهره ای زنانه دارد؟

کارل اس گوتک پرفسور آلمانی رشته ی هنر و ادبیات دانشگاه هار وارد در مقاله ی پر حجمی به نام

 « جنسیت مرگ » به جنسیت مرگ نگاهی تازه می کند. او در این مقاله ی حجیم که سر شار از نمونه ها و شرح جزییات آثار هنری و ادبی دوره های مختلف است به بررسی نگاه اروپاییان به پدیده مرگ می پردازد. تلاش او شرح منظم و ساده کردن تاریخی است که ابدا ساده نیست.

بسیاری گناه متفاوت بودن جنسیت مرگ را در فرهنگ های مختلف بر گردن متفاوت بودن ضمایر جنسی در دستور

 »    مذکر آلمانی  در زیان فرانسوی ، ایتالیایی  و اسپانیایی مؤ نث است.Der ted زبان ها می دانند : «

تقسیمی عادلانه : مرد در شمال و زن در جنوب!

گوتک بر  آخرین استنباط  تاکید کرده می گوید : « استثنا از حکم هم زیاد است.»

  اثر ماریا ریلکه رانیر مرگ زن است.Duidoelogie در

در تابلوی "مرگ و دختر" اثر دالی مرگ به صورت شوالیه اسب سواری به نمایش در می آید. درام نویس های فرانسه زبانی چون اُنِسکو و آناوث به مرگ چهره ای مردانه داده اند.

در ادبیات و دستور زبان قدیم ایتالیا مرگ به شکل «شاه»  یا « ارشد و فرمانده » و یا « خدا» ترسیم شده است ، و البته اینها همه مرد هستند.

نا گفته نماند که در بسیاری از زبان ها مرگ فاقد جنسییت است. از این گذشته مشخص نیست که آیا رابطه ی معینی میان جنسییت یک واژه و بر داشت های درونی و ذهنی انسان ها وجود داشته باشد. می گو یند هیچ فرانسوی حتا

نمی تواند تصورش را بکند که پاپ به زبان فرانسوی :                                           

«زن » خطاب می شود.Sa  Saintete

 یکی دیگر از دلایل متفاوت بودن جنسییت مرگ می تواند شکل و ساخت جامعه با شد. در جوامع شکار ،مرگ ِ ظالم و خونین به خشونت مردانه تشبیه می شود در حالیکه جوامع روستایی به سبب دچار شدن به بلا یای طبیعی چون قحطی ، بیماری و تنگدستی – که خاص جوامع روستایی است – مرگ را به « مادر زمین یا خاک » نسبت می دهند.

 چهره ی زنانه ی مرگ « الهه ی مبارز »  در سالهای طاعونی  1300ایتالیا  در قالب مردانه تصویر شده است.  گونک تاکید می کند که در جوامع مدرن تصاویری از این دست کمتر پیدا می توان کرد.

به راستی چیست که تلقی های مارا سمت و سو می دهد – که می توان از صفت های نسبت داده شده به مرگ طومار-ها نوشت : اجل ، اجل ِ معلق ، رقاص ، شکارچی ، فاحشه ، داروچی ، باغبان ، عاشق ، شاه ، اسکلت ، راهب و راهبه و...

آنچه جالب توجه است سیمای متفاوت مرگ نیست بلکه « شکل انسانی » مرگ است. شکلی که در همه ی جوامع مشترک است. هیچ جا هیولایی از فضا فرود نمی آید تا دست سردش را بر قلب ما بگذارد. مرگ در لباس یکی از همین آدم های کره ی خاکی بر ما نازل می شود.

«فرانک راننده ی آمبولانس در شیفت شبانه در شهر نیویورک کار می کند. او دویست باری دور می زند. کپسو لهای اکسیژن وزوز می کنندو خون از به هر سوی می پاشد. همکارش فرانک کنارش نشسته و زیر لب غر و لند می کند.

خیابان ها مملو از جن و پری است: آوارگان ، بی خانگان ، معتادان ، فاحشه ها و ... و بیمارستان با انبوه بیمار به تیمارستان شبیه است. فرانک در روپوش سفید از میان تاریکی عبور کرده و راه سردابه را از لابلای این آوارگان

می جوید. صورتش شکل صورت عیسی مسیح است. او در صدد نجات یک زندگی است. اما مرگ از او زودتر حضور می یابد و در ِخانه ی بیماران را می زند و فریبشان می دهد. پس فرانک تسلیم قدرت مرگ شده و دست از تلاش برای نجات بیماران بر می دارد و تصمیم می گیرد که دستگاه اکسیژن احضار شدگان به مرگ را قطع کند. این می کند و آرام

   اثر            Bringing out the dead  می یابد– و البته به معشوقه اش هم می رسد. » فرانک شخص اول فیلم    مارتین اسکرسِس عهد و پیمان خدایی را می شکند و به شیطان می پیوندد. طبعا نصیب او از این همه لعنت ابدی و عشق است.

در اروپا همواره اسطوره ها ی مذ هبی به ادبیات و هنر فرم داده اند. با وجودی که  گوتک می کوشد تا از کلی گویی در باره مرگ بپرهیزد – اما چون بر آن است تا  گوناگونی تصاویر مرگ را ترسیم کند ، به دام می افتد و سر نخ ِ سخنش به آدم و حوا می رسد و می گوید  « گناه فنای انسان بر دوش آنهاست. چرا که خدا حکم جاودانه نبودن انسان را به خاطر گناه ِ آدم صادر کرد. نه به خاطر گناه حوا.»  در قرون وسطی  انیگونه « مرگ مردانه » می شود. در بسیاری از تصاویر به جا مانده از این دوره – مثل تابلوی «رقص مرگ» - حکایت اخراج آدم از بهشت ترسیم شده است.

در اواخر قرون وسطی – کم کم پیکان گناه سوی حوا نشانه می رود : آیا گناه فنا پذیری انسان بر گردن حوا نبود؟ آیا این او نبود که اول سیب را گاز زد؟

در یکی از آثار آلدگره وِر (در ابتدای 1500 )اسکلتی با مو های بلند و پریشان که در دستی سیب و در دست دیگر یک ساعت شنی در دست دارد به نمایش در آمده است. در این دوره گناه زن تنها « فنا پذیر شدن انسان» نیست، بلکه تمایلات جنسی او نیز به یک گناه تبدیل می شود.

در دوره ی رنسانس مرگ تصویر اروتیک شده ای می یابد که به مرور زمان به اوج خود می رسد. با زبان دیگر قرون وسطی از مرگ رنج می برد و این دوره از « مبارزه خیر و شّر » : « گناه از شّر نیست بلکه شّر است که گناه می زاید.» چرا که این مار بود که انسان ر ادر بهشت فریفت.

نا گفته نماند که لوترانیزم تصویر دیگری به مرگ داد و مرگ را با شیطان مترادف کرد.  در یکی از تابلو های هانس بَلدانگ تصویر زن برهنه ای که صورتش را موج دریا به عقب خم کرده است و با بی علاقگی تمام به پوزه ی خندان جمجمه ای اجازه ی بوسیدن می دهد ، مشاهده می کنیم. در این دوره شیطان ِ ملعون چهره ی زنانه ندارد ، بلکه دو جنسی است.

البته ما می دانیم که شاعران و نقاشان بسیاری مرگ را رومانتیک و عاشقانه ترسیم کرده اند: لِسین اسکلتهای قرون وسطی را به کنار زده و مرگ و نیستی را جوانکی رنگ پریده با مشعلی در دست به نمایش می آورد ( این آغاز یک تغییر است). در افسانه های این دوره تَنتانوس در قالب ِ آدم ظریف و رنجوری  شکل ایده آل روز گار خود می شود. او داماد همه ی ارواح است ، دوست خوبی که وعده ی جاودانگی ، آرامش و آسایش می دهد. اما در نیمه ی پایا نی سالهای  1800  مجددا زن نقش مرگ را به عهده می گیرد. مادر مرگ چون معشوقه ، سلیطه ، زنِ دست فروش و ... از میان سایه ها سر بر می آورد.« شعر مهیب* » اثر چالز بودلر ، « بانوی مرگ* » اثر ماریا ریلکه از این دست آثار است. در تابلوی «گوشه ی خیابان» اثر فلیسیین روپ دختر فاحشه ی پیری است که مردان را با ماسکی بر صورت می فریبد.

درام نویس های آلمانی از قبیل مولر و برشت – به مرگ تصویری مادرانه داده اند!

به راستی دلیل اروتیکه و فمینیزه کردن مرگ چیست؟ آیا زن انتقامجوی ِ نا بخشودنی تنها عکس العملی علیه فرهنگ های راسیونالیست است؟ به نظر گوتک سیمون دوبوار نمونه ی خوبی از این دست است. مرد از زن به عنوان موجود بیولوژیکی می ترسد.زن عادت ماهانه می شود. زن حامله می شود. زن می زاید و انسان بودن مرد را به او گوشزد می کند... رابطه ا ی میان اسطوره و باور مردم در این تلقی یافت می شود: مرگ را کسی می دهد که زندگی می بخشد.

در قسمت پایانی مقاله شعری از ادیت سودر گران آمده است که روزی آن را در دفتر خاطراتم نوشته بودم:

زندگی مثل مرگ است

زندگی خواهر مرگ است

مرگ چیز غریبی نیست، تو می توانی نوازشش کنی. دستش را بگیری. مویش را بنوازی.

او به تو گلی خواهد دادو لبخندی

تو می توانی صورتت را در میان سینه هاش فروبری و آوای قلبش بشنوی:

وقت ِ رفتن است.

او نخواهد گفت که دیگری ست.

صورت ِ سبزی نیست بر زمین

مرگ.

با گونه ی گلی – همه جا ست و با همه می گوید

مرگ

صورتش انعطاف پذیر

گونه هایش نرم –

و گوشتالود است –

مرگ.

دست نرمش بر قلبت می گذارد

و خورشید گرم نمی کند ترا که می بویی

دست نرمش.

سرد است

و عاشق ِ هیچکس نیست

مرگ.

نهاد های فرهنگی و اجتماعی ، اقسانه های مذهبی و اسطوره ها بهترین اسناد موجودنند که می توانند چهره ی تاریخی مرگ را به ما نشان دهند ، کاری که از عهده ی دستور زبان ها بر نمی آید.

 در پس گفته های گوتک بافت پیچیده ی نهاد ها و تفاوت های فکری – عقیدتی نهقته است. در نوشته ی او تصاویر مختلفی از « جنسییت مرگ» ارایه نمی شود، در عوض از مراجع موج می زند.  اما او پرسش ساده ی خود را ما چرا باید به مرگ بیندیشیم؟ بی پاسخ می گذارد و می گوید:

« نیمه شبی که پسرم مرا از خواب بیدار کند و بپرسد که مرگ چیست ، به او پاسخ خواهم داد : حال موقع این فکر کردن به این حرف ها نیست. تو عمر دراز خواهی کرد. حال بگیر بخواب! و البته او به خواب نخواهد رفت.» گوتک می افزاید تصویر ساختن از چیزی که وجود ندارد چه سودی دارد ؟ ما هرگز نمی توانیم تصویری از مرگ بدهیم و درست به همین خاطر باید به تصویر پردازی بپردازیم. ما با نام بخشیدن به بی نامها و فرم دادن به بی فرم ها – یعنی آنچه که فنای ماست – بی نام ها و بی فرم ها را ملموس و حس شدنی می کنیم.

و آخر : مرگ از زندگی جدا نیست. مرگ جزء لاینقک زندگی است.

***************

        این مقاله در تاریخ شهریور    1382 در مجله «آفتاب» شماره  61  - 60    به چاپ رسیده است.

 برگشت

خانه