ديدار علم با ادبيات
يسپر اولسون
برگردان: رباب محب

   " .انسان غربی خوره‌ی ِ علم است"

 اين آخرين جمله‌یِ يکی از مقا لات ميشل سِره فيلسوف فرانسوی (1970) است که مدت‌ها‌ست گوشه ای ازذهنم را به خود مشغول کرده است. به نظرِ من قصه‌یِ گرگ و بره که يکی ازمتونِ ادبی فرانسه 1600است، الهام‌بخشِ سره می‌باشد.  داستان از این‌قراراست که بره‌‌ای تشنه در راه رودخانه  است و گرگی بر سرِ راه‌ش قرارمی‌گیرد. چون بره برای نجات خود به سخن می‌آيد، خواننده با  سيل نوشته‌های علمي "خود آگاه غربی" روبرو می‌شود. دانش نوی ِ بيکن، ترديد و شک عقلانی دکارت، ايمپريسم ِ لاک، و همين‌طور کشفیاتِ گاليله و نيوتن و بروانو و يک‌چند تئوری ديگر.  سره و تأتر مولر و يا افسانه‌های لافونتين راه‌های تازه‌ای بر جهان علم باز کرده اند.  ما همواره نزد سره با رابطه، تانژانت و تماس ميان ادبيات و علوم طبيعی، يعنی آن‌چه که سی پی اسنو « دو فرهنگ » می‌نامد، روبرو می‌شويم. این‌روزها با خواندن کتاب تازه منتشر شده‌یِ ربرت کرافورد ِ شاعر و اديب "شعر معاصر و علم معاصر، نشر دانشگاه آکسفورد در 234 صفحه "  می‌بینم که سره وقت‌اش را صرف يک انديشه‌یِ خاص نکرده است و از این‌ بسيار جلوتر رفته است. کرافورد جزء آن‌دسته از شاعران1980 اسکاتلند است که به « اينفورميشنيست» مشهورند. شعرهایِ به ظاهر پسامدرن اين شاعران برخلافِ معمول غيرمتجانس و گستاخانه و پرتناقض نبوده و بيشتر حاوی حرکتی‌ست ميان زبان‌ها و ترم‌ها و حوزه‌های علمی، بخصوص علوم طبيعی و تکنولوژی. امروز ه گفته‌یِ کرافورد شرايط ديدار ما با « دو فرهنگ ِ» اسنورا  فراهم می‌اورد، یعنی دیدارِ ما با تفاوت‌ها و تشابهات،  توضيحات و تفسيرات شاعران و محققان، متدها و روش‌ها و شعر در حطيه‌یِ  علوم طبيعیِ  زمان معاصر و  اين‌که دانشمندان علوم طبيعی به اين منظور شعر می‌خوانند وُ به سراغِ ادبیات می‌روند که در کارعلمیِ خود (در رشته‌هائی چون  بيو شيمی، دارو شناسی، و رياضيات ) - به محتوا و معنا برسند. کتاب ِ با ارزش " شعر معاصر و علم معاصر"   اثر کرافورد حاوی یک‌سری مقالات برمحور شعر و علم است و سرشار از  خواندنی‌ها.  (این‌جا ناگفته نماند که عنوان کتاب نيز به نوبه‌یِ خود جالب و توجه ‌برانگیزاست.)اما باید گفت که پیامدِ وفورِ چنین کتاب‌هائی که امروزه بابِ روز شده است، زمزمه هائی است برگِردِ دلايل اصلی چاپ این کتاب‌ها. شايد خواننده‌یِ  مشکوک دليل نزديک کردن علوم انسانی به علوم طبيعی را ِتلاشی مذبوحانه برای استفاده از قدرت بازاريابی علوم طبيعی بداند. با کمال تأسف هومانيست‌هائی هم هستند که  چنین فکر می‌کنند و ما در کتاب کرافورد با نظراياتی از اين قبيل برخورد می‌کنيم. البته ناگفته نماند که مشکل ما، خود ِ مسئله يا طرح سؤال – که بسيار مهم است، نيست، بلکه  مسئله  برسرِ ارائه‌یِ  اختلاط علوم است که در سطح می‌ماند. مسئله‌یِ ديگری که ما دائمأ با آن روبه‌رو می‌شویم، عنوان کتاب هاست که اغلب کليشه‌وار به اين‌دو حوزه‌یِ علمی - فرهنگی گوشه می‌زنند:  شاعری که مبتلا به ديسلکسي است وُ خود را وقف شعر می‌کند و یا مغز بی‌مایه‌یِ رياضيدانِ بی‌روحی که اطلاعات تکنيکی را در گوشِ  معشوقش زمزمه می‌کند. باید بگویم که بسياری از مقالاتِ  کتاب " شعر معاصر و علم معاصر" از اين‌دست کلی‌گوئی‌های و آناليزهایِ بی‌‌پايه و اساس که پشتوانه‌یِ تاريخي ندارند، به‌دوراست. ارتباط ادبيات وعلوم طبيعی امرِ تازه‌ای نيست و از دير باز محققان بدان پرداخته‌اند. اما از سال 1700 یعنی از تاریخی که کانت  با بحث‌های فلسفیِ خود به  اثبات جدائی علوم از هم پرداخت،  سؤال بيش از بيش عمیق‌تر وُ مهم‌تر شده است.  گرچه نظرات کانت  نتوانست شاعران را از استفاده‌یِ  واژه‌ها و اصطلاحات علمی و تکنيکی در شعر بازدارد. واهل علم نیز کماکان به آذين‌بخشیدنِ نوشته‌‌های خود با شعرادامه می‌دهند.  کرافورد در مقدمه‌یِ کتاب‌اش به رابطه‌یِ علت و معلولی و يا کنش و واکنش اين‌دو حوزه  پرداخته‌است. تلاشِ او پرداختن به زمان معاصر خود است و درست به همین دلیل به بررسیِ علوم فيزيک و رياضيات و ادبيات 1900 به بعد می‌پردازد و ماکسوول، انشتاين، نوربرت، وينر و اليوت، جويس و هاگ مکدايرميد را کنارهم جمع می‌کند

کرافورد با ارائه‌یِ متون جالبی به رسم اسکاتلندی،  به شاعرانی چون جان داويدسون، مکدايرميد و ادوين مُرگان نيز می‌پرازد. به نظرِ او کشفيات و تئوری‌های علم فيزيک مثلِ تئوری نسبيت، کوانت فيزيک،  روابط نامعين ، پيچيدگی و تئوری بی‌‌نظمي و آشفتگی خميرمايه شان را به احتمال قوی از شعرو حرکت درونی شعر می‌گیرند. به‌این ترتیب کرافورد تلاش می‌کند رابطه‌یِ میان علوم و ادبیات را به اثبات برساند. با وجودی‌که کرافورد درچند قسمت‌ از کتا‌ب‌اش  می‌کوشد این نزدیکی را به خواننده‌اش نشان دهد،  اما او نتوانسته است به‌درستی و همانند اِن کاترين هيلِس  به مقايسه‌یِ  ادبيات  و تکنولوژی و سايبرتنيک بپردازد و این‌جا این پرسش پیش می‌اید: اگر او از این مسئله‌یِ مهم، که مسئله‌یِ زمانِ ماست، غافل مانده است، پس به چه چیزی پرداخته است؟
 Informationism   « اينفورميشنيسم» محور انديشه‌یِ کرافورد است. و از همین‌روی است که او
به مسائلی چون « اطلاعات»، « اطلاعات تکنولوژی » و «کاميپوتر» در حيطه‌یِ  شعر پرداخته است. کرافورد در مقاله‌یِ " سرزمين نيمه رهبری شده"  که بيوگرافیِ خودِ اوست، به بررسیِ شعر و واژه‌هایِ رایجِ زمانه چون « محموله » يا « ماشين روحانی/معنوی» می‌پردازد. البته ما چنين مطالعاتي را نزد دابل و ان هربرت نيز می‌يابيم.  يکي از جالب ترين نوشته‌ها در اين زمنيه « شعر و واقعيت ظاهری » ادوين مرگان هشتاد و شش ساله است. او با تأکيدِ هرچه تمام‌تر می‌نويسد: " رابطه‌یِ  ميان شعر و علوم طبيعي بيش از آن‌که عجيب و غير‌معمول باشد، غیرِ قابلِ اجتناب است." مرگان به‌طور گذرا به بُعدِ تاريخیِ اظهاریه‌اش نگاه می‌کند و در اثباتِ نظرات‌اش  به لوکرتيوس و ورجيليوس  رجوع کرده و با اين ترتيب صورت ديگری از  شعر را در عمل ارائه می‌دهد. سفرِ تاریخی‌ او سفری هيجان انگيز است که از سال 1900 تا کنون ميان شعر عينی و شعر پيچيده و مبهم،  ميان زبان رمز و سايبرتنيک و مغز شناسي و فيزيک مدرن و پتانسيال کاميپوتر در جهات گوناگون ادامه دارد.  
نوشته های کرافورد و ميروسلاو هولوب داروشناس و شاعرو دیگران  ازتضاد و تناقض موج می‌زنند.هولوب می‌نويسد: "من از اين که به علوم طبيعی می‌پردازم افتخار می‌کنم." او پس ازاین اظهاریه  با نرمی وفروتنی از دقت و پايائیِ علوم طبيعی سخن می‌گوید. (برخلاف هومانيست‌های معاصر، او اين حس را به ما انتقال می‌دهد که اين‌گونه نوشته‌ها اتحاد خود را با مابقی جامعه از دست داده اند.)
هولوب  در ادامه‌، نوشته های پيش پا افتاده ای از تضاد ميان عقل و احساس، و با اشاره به شخصِ خود به عنوان شاعر و عالِم و طبیعیدان، می‌کوشد از نزديکیِ اين دو حوزه حرف بزند. هولوب نسبت به دیگر نويسندگانی که بدين زمينه پرداخته اند، اطلاعاتِ  کاملتری به‌دست می‌دهد. اما او تا پایانِ کتاب‌اش از بررسیِ  دقیقِ فُرم و ساختار شعرغافل می‌ماند.  مقاله‌یِ  "واکنش ذهن: بررسیِ شعر جوريس گراهام و لسلي و سالاپينو"  اثر آدليد موريس مملو ازنظراتی‌است  درباره‌یِ تحقيقات پانزده سال اخير. او با ارائه و آناليز دو شاعر کاملا متفاوت به مسئله فرم و انتخاب واژگان، زبان رمز و ساختار شعر و رابطه‌ِی علت و معلولیِ علوم و ادبيات و حادثه در فيزيک معاصر پرداخته است. يکی ديگر از نويسندگانی که به اين مسئله پرداخته است درو ميلنه  ومقاله‌‌اش "هنر عقل و پارک علم کمبريج"می‌باشد. اگرچه نوشته‌های  درو ميلنه تا حدودی پراکنده و مبهم است، اما او با طرح وبررسیِ مفاهیمی چون «عقل» به پروسه‌های درونیِ فرد پرداخته و بدین ترتیب  توانسته است گوشه ای از شعر معاصر را به ما نشان دهد . علاوه بر آن‌چه آمد کتابِ "شعر معاصر و علم معاصر" به ارتباط شعر با حوزه های ديگری چون روانشناسی و ستاره شناسی نيز پرداخته است. همان‌طور که در مقدمه آمد کتاب، شرح ِ روبروئیِ شاعران و دانشمندانِ علومِ طبیعی است. ديدارهائی که بطور واقعی نيز رخ داده اند: بطور مثال يک شاعر و يک محقق برای صرف ناهار با هم ملاقات می‌کنند و سپس يکي از آنها (شايد شما بتوانيدحدس بزنيد کدام‌يک) در باره اين ملاقات، شعری می‌نويسد و آن ديگری شعر رابه نقد می‌کشد. آن‌چه این‌جا موردِ نظر نویسنده است نشان دادنِ احترامِ متقابل میانِ این دو تن می‌باشد. حتا وقتی زبان - بخصوص از جانب اهلِ علم -  تند و تیغ‌دارمی‌شود  بدون شک اطلاعاتِ گسترده‌ای در زمینه‌یِ هر دوحوزه‌، یعنی علم و ادبیات موجود است و کتاب "شعر معاصر و علم معاصر"  تنها یک قطره‌ از این دریاست.  اما به يقين می‌توان با رجوع به ميشل سره و داستان ملاقات موش دهاتی و موش شهری  به  منطق مهمان نوازی و تمايل انسان به کسب اطلاعات دست يافت. و تلاشِ بره برایِ رسیدن به آب و گوش به زنگ ایستادنِ گرگ، در واقع فرم و فنکسيون علم و دانش را به نمايش گذاشته است:  این‌جا بدونِ آن‌که تفاوت‌های موجود میانِ اهل عمل و اهل کلام در رود جاری زمان حل شود.لا فونتين و دکارت در کنار هم ایستاده و به يک فرهنگ تعلق دارند.استکهلم / آوریل دو هزار و هفت  
 :حاشیه
 .مطلب بالا به تاریخ  هفدهم آوريل  دو هزار و هفت  در روزنامه  سونسکا داگ بلادت  ( اس و د) صفحه دوازده بخش فرهنگی به چاپ رسِده است 
اسامي :Jesper Olsson – Serre – Bacon- Descartes – Locke – Galilé -  Bruno – Newton- Moliér – La Fontaine – CP Snow – Informationist – Maxwell – Einstein – Norbert – Wierner – eliot – Joyce – Hugh – MacDairmid – Edwin Morgan – N Katherine Hayles – WN Herbert- Lucretius – Vergilius – Adelaid Morris -  Drew Milne -

عنوان کتاب‌های آمده در متن

:Contemporary Poetry  and  Contemporary Science (Oxford University press, 234 s). ”Semiconductor Country”
“Poetry and Virtual Realities”
“ The act of the Mind : Thought Experiments in the poetry of Jorie Graham and Leslie
Sxalapino”
“The Art of Wit and the  Cambridge Science Park” 
ترجمه‌یِ عنوان کتاب‌ها: رباب محب

.اولین بار این مقاله در مجله الکترونیکی امضا به چاپ رسید